Agathe Christie

Agatha Christie (1890–1976) bila je engleska književnica, spisateljica kriminalističkih i detektivskih romana, pripovjedačica i dramska autorica, čije je ime postalo sinonim za klasični kriminalistički roman i književnu misteriju. Rođena je 15. septembra 1890. godine u Torquayu, u Devonu, a preminula 12. januara 1976. godine u Wallingfordu u Oxfordshireu. Tokom književne karijere duge više od pet decenija stvorila je jedno od najpoznatijih opusa u historiji kriminalističke književnosti. Službena stranica Agathe Christie navodi 66 detektivskih romana i 14 zbirki kratkih priča, dok su njene knjige objavljene u više od 100 jezika i prodane u više od dvije milijarde primjeraka širom svijeta. Christie je odrasla u imućnoj porodici i najveći dio ranog obrazovanja stekla je kod kuće. Kao djevojka boravila je i u Francuskoj, gdje je nastavila obrazovanje i usavršavala se u muzici. Putovanja i različite kulture koje je upoznala u mladosti kasnije će imati važnu ulogu u njenom književnom stvaralaštvu. Tokom Prvog svjetskog rata radila je kao bolničarka, a zatim i u apoteci, gdje je stekla znanje o lijekovima i otrovima koje će se kasnije često pojavljivati kao važan element u njenim kriminalističkim pričama. Svoj prvi detektivski roman, „Zagonetni događaj u Stylesu“ (The Mysterious Affair at Styles), objavila je 1920. godine. Upravo u ovom romanu prvi put se pojavljuje Hercule Poirot, belgijski privatni detektiv koji će postati jedan od najpoznatijih istražitelja u svjetskoj književnosti. Poirot je karakterističan po izuzetnoj sposobnosti logičkog zaključivanja, pažljivom posmatranju ljudskog ponašanja i čuvenoj upotrebi „malih sivih ćelija“. Lik Herculea Poirota pojavit će se u više od 30 romana i desetinama kratkih priča, uključujući neka od najpoznatijih djela Agathe Christie. Veliki književni uspjeh ostvarila je romanom „Ubistvo Rogera Ackroyda“ (The Murder of Roger Ackroyd), objavljenim 1926. godine. Roman je postao jedno od najpoznatijih djela kriminalističke književnosti zbog načina na koji Christie koristi pripovjedača i čitaocu postepeno otkriva ključne informacije. Njena sposobnost da pažljivo rasporedi tragove, osumnjičene i obmane postala je jedno od obilježja njenog književnog stila i utjecala je na razvoj modernog detektivskog romana. Drugi veliki lik u njenom opusu je gospođica Jane Marple, poznatija kao Miss Marple. Prvi put se pojavila u kratkoj priči „The Tuesday Night Club“, a njen prvi roman bio je „Ubistvo u župnom dvoru“ (The Murder at the Vicarage), objavljen 1930. godine. Miss Marple je naizgled obična starija gospođa iz engleskog provincijskog mjesta, ali zahvaljujući izuzetnom razumijevanju ljudske prirode i pažljivom posmatranju ponašanja ljudi uspijeva riješiti složene zločine. Christie je kao jednu od inspiracija za lik Miss Marple navodila svoju baku. Među najpoznatijim romanima Agathe Christie nalazi se „Ubistvo u Orijent ekspresu“ (Murder on the Orient Express), u kojem Hercule Poirot istražuje ubistvo počinjeno tokom putovanja luksuznim vozom. Tu su i „Smrt na Nilu“ (Death on the Nile), „I ne osta nijedan“ (And Then There Were None), „Smrt dolazi na kraju“, „Pet malih praščića“, „Zlo pod suncem“, „Ubistvo u Mezopotamiji“, „Tajna plavog voza“, „Kartonska kutija“ i brojni drugi kriminalistički romani i zbirke priča. Njena djela često se zasnivaju na ograničenom broju osumnjičenih, pažljivo skrivenim tragovima, alibijima, lažnim indicijama i završnom razotkrivanju počinitelja. Posebno mjesto u njenom opusu zauzima roman „I ne osta nijedan“ (And Then There Were None), prvi put objavljen 1939. godine. Radnja okuplja grupu ljudi na izolovanom otoku, gdje jedan po jedan počinju umirati pod misterioznim okolnostima. Roman predstavlja jedan od najpoznatijih primjera zatvorene kriminalističke misterije i jedan od naslova po kojima se Agatha Christie posebno pamti u svjetskoj književnosti. Osim Herculea Poirota i Miss Marple, Christie je stvorila i druge značajne književne istražitelje, među kojima su Tommy i Tuppence Beresford, Parker Pyne i Ariadne Oliver. Njen opus tako obuhvata različite tipove kriminalističkih priča, od klasične detektivske misterije i policijske istrage do psiholoških zapleta i avanturističkih romana. Njene priče često su smještene u engleska sela, velike kuće, hotele, vozove, brodove i druga ograničena okruženja u kojima mali broj likova skriva veliki broj tajni. Agatha Christie nije pisala isključivo kriminalističke romane. Pod pseudonimom Mary Westmacott objavila je šest ljubavnih romana koji su se više bavili ljudskom psihologijom, porodičnim odnosima i emocionalnim životom likova nego kriminalističkim zapletima. Time je pokazala i drugačiju stranu svog književnog stvaralaštva, izvan svijeta Poirota i Miss Marple. Značajan dio njenog opusa čini i dramsko stvaralaštvo. Napisala je više od 19 drama, među kojima je najpoznatija „Mišolovka“ (The Mousetrap). Predstava je prvi put izvedena 1952. godine i postala je najduže izvođena predstava na svijetu. Christie je pisala i autobiografska i memoarska djela, uključujući „Autobiografiju“ i knjigu „Come, Tell Me How You Live“, posvećenu njenim putovanjima i arheološkom životu s drugim suprugom, arheologom Maxom Mallowanom. Putovanja su imala posebno mjesto u životu i književnosti Agathe Christie. Sa suprugom Maxom Mallowanom putovala je na Bliski istok, gdje je imala priliku upoznati arheološka nalazišta i kulturu regije. Ta iskustva poslužila su kao inspiracija za više romana, među kojima se posebno izdvajaju „Ubistvo u Mezopotamiji“, „Smrt na Nilu“ i „Smrt dolazi na kraju“. Njeno zanimanje za arheologiju, putovanja i različite kulture često je davalo njenim kriminalističkim romanima prepoznatljivu atmosferu i međunarodni karakter. Za doprinos književnosti Agatha Christie dobila je brojna priznanja, a 1971. godine proglašena je damom Britanskog Carstva. Njeno stvaralaštvo nastavilo je živjeti i nakon njene smrti kroz nova izdanja knjiga, filmske i televizijske adaptacije, pozorišne predstave i brojna nova tumačenja njenog opusa. Njene knjige i danas se objavljuju širom svijeta i pripadaju najprevođenijim djelima svjetske književnosti. Agatha Christie ostaje jedna od najvažnijih autorica kriminalističke književnosti i jedna od najpoznatijih spisateljica svih vremena. Njeni romani spojili su logičku zagonetku, psihologiju likova, pažljivo konstruisan zaplet i iznenađujuće završnice, a likovi poput Herculea Poirota i Miss Marple postali su dio svjetske popularne kulture. Za čitaoce koji vole kriminalističke romane, detektivske priče, misterije, psihološke zaplete i klasični whodunit, knjige Agathe Christie predstavljaju nezaobilazan dio svjetske književnosti.