Ćiro Truhelka

Ćiro Truhelka (1865–1942) bio je hrvatski arheolog, historičar, historičar umjetnosti i pisac, čije je naučno djelovanje ostavilo dubok trag u proučavanju kulturne i historijske baštine Bosne i Hercegovine. Rođen je 2. februara 1865. godine u Osijeku, a nakon studija historije i historije umjetnosti u Zagrebu započeo je karijeru koja će ga učiniti jednim od pionira moderne arheologije i muzeologije na prostoru Bosne i Hercegovine. Veći dio svog profesionalnog života proveo je u Sarajevu, gdje je radio u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine, najprije kao kustos, a potom i kao direktor ustanove.

Kao prvi kustos Zemaljskog muzeja, Truhelka je organizirao i vodio brojna arheološka istraživanja na lokalitetima širom Bosne i Hercegovine. Posebno su značajna njegova istraživanja na Glasincu, u Donjoj Dolini, Jajcu, Zenici, Stocu i dolini Lašve, gdje je proučavao prahistorijske, antičke i srednjovjekovne spomenike. Njegov rad bio je presudan za sistematsko istraživanje stećaka, srednjovjekovnih gradova, bosančice, osmanskih dokumenata i numizmatike, čime je postavio temelje brojnih kasnijih historiografskih i arheoloških istraživanja.

Tokom bogate karijere objavio je veliki broj stručnih i naučnih radova, među kojima se izdvajaju Starobosanski mramorovi, Kraljevski grad Jajce, Kulturne prilike Bosne i Hercegovine u doba prehistoričko, Starokršćanska arheologija, Studije o podrijetlu i memoarsko djelo Uspomene jednog pionira. Njegovi radovi predstavljaju vrijedne izvore za proučavanje historije, arheologije i kulturne baštine Bosne i Hercegovine te se i danas često koriste u naučnim istraživanjima.

Pored rada u Zemaljskom muzeju, Truhelka je od 1926. do 1931. godine predavao na Filozofskom fakultetu u Skoplju, gdje je nastavio doprinositi razvoju arheologije i historijskih nauka. Njegov naučni opus obuhvata prahistoriju, srednji vijek, etnologiju, paleografiju, historiju umjetnosti i albanologiju, zbog čega se smatra jednim od najznačajnijih istraživača kulturno-historijskog naslijeđa Bosne i Hercegovine s kraja 19. i početka 20. stoljeća.

Iako se njegovo ime danas prvenstveno veže uz pionirski doprinos arheologiji i muzeologiji, dio njegovih kasnijih historijskih i nacionalnih interpretacija predmet je kritičkih rasprava među savremenim historičarima. Bez obzira na različite ocjene pojedinih stavova, njegov doprinos istraživanju i dokumentovanju kulturne baštine Bosne i Hercegovine ostaje od izuzetnog značaja za razvoj arheologije i historiografije u ovom dijelu Evrope.