Igor Štiks

Igor Štiks jedan je od zapaženijih savremenih pisaca i intelektualaca s prostora bivše Jugoslavije. Rođen je u Sarajevu 1977. godine, a književni rad gradio je paralelno s akademskom karijerom u oblasti političke filozofije, političkih nauka, ljudskih prava i studija Jugoistočne Evrope. Njegovi romani često povezuju lične sudbine sa velikim historijskim i političkim lomovima, posebno pitanjima identiteta, rata, migracija, pripadnosti i života na prostoru Balkana. Štiks je autor nagrađivanih romana Dvorac u Romagni, Elijahova stolica, Rezalište i W, kao i dramskih, pjesničkih i publicističkih djela. Njegova književnost prepoznatljiva je po tome što privatne priče svojih junaka smješta u širi historijski i politički kontekst, stvarajući romane u kojima se intimna drama pojedinca često prepliće s dramom grada, države, društva i čitavih generacija. Igor Štiks – život i obrazovanje Igor Štiks rođen je 17. septembra 1977. godine u Sarajevu. Studirao je komparativnu književnost i filozofiju na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Zagrebu, gdje je diplomirao 2001. godine. Doktorski studij završio je na Institutu za političke studije u Parizu (Sciences Po), gdje je doktorirao 2009. godine. Njegov akademski rad povezan je i sa Northwestern Universityjem u Chicagu. Tokom akademske karijere predavao je i istraživao na više evropskih i američkih univerziteta, uključujući univerzitete u Edinburghu, Grazu, Ljubljani i Sarajevu. Njegov naučni interes obuhvata političku teoriju, građanstvo, ljudska prava, demokratiju, kulturne studije i historiju političkih zajednica na prostoru bivše Jugoslavije. Pored akademskog rada, Štiks je bio aktivan i u kulturnom i javnom životu. Bio je član redakcije časopisa Zarez i dopisnik iz Pariza za Feral Tribune, a radio je i kao asistent na Northwestern Universityju. Književni debi – Dvorac u Romagni Igor Štiks debitovao je romanom Dvorac u Romagni, koji je prvi put objavljen 2000. godine. Za svoj prvi roman dobio je nagradu Slavić za najbolju debitantsku knjigu. Djelo je kasnije prevedeno na više jezika, čime je Štiks već svojim književnim prvijencem privukao pažnju izvan prostora bivše Jugoslavije. Dvorac u Romagni najavio je neke od tema koje će obilježiti njegov kasniji književni rad – pitanje identiteta, historije, lične sudbine i odnosa pojedinca prema prostoru kojem pripada. Roman pokazuje Štiksovu sklonost prema književnosti koja ne odvaja privatni život od historijskih okolnosti. Njegovi junaci nisu izolovani od vremena u kojem žive; njihove odluke i sudbine oblikuju politički i društveni događaji koji ih okružuju. Elijahova stolica – roman o identitetu, ratu i Sarajevu Najpoznatiji roman Igora Štiksa je Elijahova stolica, objavljen 2006. godine. Za ovaj roman dobio je dvije važne hrvatske književne nagrade – K. Š. Gjalski i Kiklop za najbolje prozno djelo godine. Roman je preveden na petnaest jezika. U središtu romana nalazi se pitanje identiteta i porijekla. Glavni junak, pedesetogodišnji pisac Richard Richter, kreće u potragu za ocem, a njegovo traganje vodi ga u Sarajevo 1992. godine, u trenutku kada počinje rat. Na taj način Štiks spaja ličnu potragu jednog čovjeka sa dramatičnim događajima koji su obilježili početak rata u Bosni i Hercegovini. Elijahova stolica nije samo roman o ratu. To je priča o porijeklu, porodičnim tajnama, ljubavi, sjećanju, pripadanju i pokušaju da čovjek razumije vlastiti život kroz historiju svoje porodice. Roman je zbog toga privukao pažnju i izvan regionalnog književnog prostora. Njegovi odlomci uvrštavani su u međunarodne književne antologije, a djelo je dobilo i pozorišnu adaptaciju. Predstava Elijahova stolica, u režiji Borisa Liješevića, osvojila je Grand Prix BITEF-a 2011. godine. Sarajevo kao književni prostor Sarajevo zauzima posebno mjesto u književnom svijetu Igora Štiksa. Grad u njegovim djelima nije samo geografska lokacija već prostor sjećanja, identiteta, gubitka i historije. U Elijahovoj stolici Sarajevo početkom rata postaje mjesto u kojem se lična potraga glavnog junaka sudara s velikim historijskim događajima. Zbog toga roman istovremeno funkcioniše kao intimna priča i kao književno svjedočanstvo o vremenu raspada Jugoslavije i početku rata u Bosni i Hercegovini. Štiksov odnos prema Sarajevu i širem prostoru bivše Jugoslavije karakterizira interes za složene identitete ljudi koji su živjeli između različitih kultura, država i političkih sistema. Rezalište – porodica, prošlost i raseljavanje Roman Rezalište, objavljen 2017. godine, nastavlja Štiksovo istraživanje odnosa između privatne i političke historije. U središtu priče nalazi se raseljena porodica čiji se članovi ponovo okupljaju nakon 25 godina. Njihov susret otvara pitanja o prošlosti, sjećanju, porodičnim odnosima i političkim događajima koji su utjecali na njihove živote. Kao i u njegovim ranijim djelima, Štiks povezuje intimni svijet likova sa širim historijskim kontekstom. Privatna porodična priča tako postaje način da se govori o generacijama koje su obilježili rat, raspad države i prisilna ili dobrovoljna migracija. Rezalište je posebno zanimljivo čitateljima koje privlače porodične sage, savremena književnost Balkana i romani o posljedicama historijskih lomova na živote običnih ljudi. W – politički triler i roman o Evropi Roman W predstavlja drugačiju stranu Štiksovog književnog rada. Objavljen je 2019. godine, a u njemu autor kombinuje elemente političkog i špijunskog romana sa temama savremene evropske politike. Roman se bavi političkim aktivizmom, radikalizmom i terorizmom, ali istovremeno ostaje zainteresiran za pojedinca i njegove motive. Time Štiks proširuje teme kojima se bavio u ranijim romanima. Historija i politika više nisu samo pozadina intimnih priča nego postaju pokretačka snaga radnje. Brašno u venama – historija Balkana kroz porodicu Pored romana, Igor Štiks piše i dramske tekstove. Jedno od njegovih zapaženijih djela je drama Brašno u venama, objavljena 2016. godine. Drama kroz historiju jedne porodice prikazuje približno stotinu godina balkanske historije. Lične priče članova porodice tako postaju način da se prikažu širi politički i društveni procesi koji su oblikovali region. Predstava je postavljena u Sarajevskom ratnom teatru, a režirao ju je Boris Liješević, koji je režirao i Elijahovu stolicu. Štiks je napisao i dramu Zrenjanin, koja je također postavljena na scenu. Poezija – Povijest poplave Štiksov književni opus nije ograničen na prozu i dramu. Godine 2008. objavio je i knjigu poezije Povijest poplave. Poezija predstavlja još jedan oblik njegovog književnog izraza, ali se i u njoj mogu prepoznati teme koje su prisutne u njegovom širem radu – sjećanje, prostor, identitet, historija i iskustvo pojedinca. Igor Štiks kao politički filozof Književni rad Igora Štiksa teško je potpuno odvojiti od njegovog akademskog rada. Kao politički filozof i istraživač bavio se pitanjima građanstva, nacionalnosti, političke pripadnosti i transformacije država nakon raspada Jugoslavije. Njegova knjiga Nations and Citizens in Yugoslavia and the Post-Yugoslav States: One Hundred Years of Citizenship (Nacije i građani u Jugoslaviji i postjugoslavenskim državama: stotinu godina građanstva) objavljena je kod britanskog izdavača Bloomsbury 2015. godine. Hrvatsko izdanje nosi naslov Državljanin, građanin, stranac, neprijatelj: jedna povijest Jugoslavije i postjugoslavenskih država. Ova knjiga predstavlja važan dio njegovog naučnog rada i istražuje razvoj koncepta građanstva kroz historiju Jugoslavije i postjugoslavenskih država. Pravo na pobunu Sa Srećkom Horvatom Štiks je napisao politički esej Pravo na pobunu – uvod u anatomiju građanskog otpora, objavljen 2010. godine. Knjiga se bavi pitanjima građanskog otpora, političkog aktivizma i prava na pobunu, a predstavlja dio Štiksovog šireg interesa za demokratiju, političku participaciju i društvene promjene. Sa Srećkom Horvatom učestvovao je i u uređivanju zbornika Dobro došli u pustinju postsocijalizma (Welcome to the Desert of Post-Socialism), dok je sa Jo Shaw uredio zbornike Citizenship after Yugoslavia (Građanstvo nakon Jugoslavije) i Citizenship Rights (Prava građanstva). Knjige Igora Štiksa Književni i naučni opus Igora Štiksa obuhvata različite žanrove i teme. Među njegovim najvažnijim djelima izdvajaju se: Dvorac u Romagni – roman i književni debi iz 2000. godine. Elijahova stolica – nagrađivani roman iz 2006. godine o identitetu, porijeklu, ljubavi i ratu. Povijest poplave – zbirka poezije iz 2008. godine. Pravo na pobunu – politički esej napisan sa Srećkom Horvatom. Nations and Citizens in Yugoslavia and the Post-Yugoslav States: One Hundred Years of Citizenship (Državljanin, građanin, stranac, neprijatelj: jedna povijest Jugoslavije i postjugoslavenskih država) – naučna monografija o građanstvu i političkoj pripadnosti. Brašno u venama – drama o historiji jedne porodice i Balkana. Rezalište – roman o raseljenoj porodici, prošlosti i ponovnom susretu. W – politički i špijunski roman koji istražuje savremeni politički aktivizam i radikalizam. Aktivistička estetika – djelo posvećeno odnosu umjetnosti i političkog aktivizma. The New Balkan Left: Struggles, Successes, Failures (Nova balkanska ljevica: borbe, uspjesi, neuspjesi) – knjiga koju je Štiks objavio s Krunoslavom Stojakovićem. Nagrade i priznanja Igor Štiks dobitnik je brojnih književnih i kulturnih priznanja. Za Dvorac u Romagni dobio je nagradu Slavić za najbolju debitantsku knjigu. Za Elijahovu stolicu dobio je nagrade K. Š. Gjalski i Kiklop za najbolje prozno djelo godine u Hrvatskoj. Posebno priznanje njegovom književnom radu predstavlja i međunarodna uspješnost Elijahove stolice, koja je prevedena na petnaest jezika. Predstava nastala prema romanu osvojila je Grand Prix BITEF-a 2011. godine. Za svoj književni i javni rad Štiks je dobio francusko odlikovanje Vitez umjetnosti i književnosti (Chevalier des Arts et des Lettres). Književni stil Igora Štiksa Jedna od najvažnijih karakteristika književnosti Igora Štiksa jeste spajanje ličnog i historijskog. Njegovi junaci imaju vlastite ljubavi, porodice, dileme i tajne, ali njihove živote istovremeno oblikuju ratovi, promjene država, migracije i politički sukobi. Zbog toga njegovi romani često djeluju kao spoj porodične priče, historijskog romana i savremene književnosti. Posebno mjesto u njegovom radu zauzimaju teme identiteta, pripadnosti, sjećanja, raseljavanja, porodične historije i posljedica političkog nasilja. Štiks pritom ne posmatra Balkan samo kao prostor političkih sukoba. Njegove priče zanimaju se za ljude koji su u tim promjenama morali ponovo definirati ko su, gdje pripadaju i šta znači dom. Igor Štiks i savremena književnost Balkana Igor Štiks pripada generaciji autora čiji je književni rad duboko obilježen iskustvom raspada Jugoslavije i promjena koje su uslijedile nakon toga. Njegove knjige povezuju lične i kolektivne memorije prostora bivše Jugoslavije, ali istovremeno izlaze iz regionalnih okvira. Teme poput identiteta, migracije, građanstva, političkog nasilja i pripadnosti univerzalne su i razumljive čitateljima izvan Balkana. Upravo zbog toga njegova djela, posebno Elijahova stolica, imaju značajan međunarodni književni odjek i prevedena su na brojne jezike. Zašto čitati Igora Štiksa? Knjige Igora Štiksa dobar su izbor za čitatelje koje zanimaju savremena književnost, historija Balkana, Sarajevo, ratna književnost, porodične priče, identitet, migracije i politički romani. Ako se s njegovim radom susrećete prvi put, Elijahova stolica predstavlja najprirodniju početnu tačku. To je roman koji u jednoj priči objedinjuje porodičnu tajnu, potragu za identitetom, ljubav i historijski trenutak početka rata u Sarajevu. Rezalište je zanimljiv izbor za čitatelje koji vole porodične priče i romane o posljedicama raseljavanja, dok W donosi izraženiju političku i trilersku dimenziju. Čitatelji zainteresirani za historiju Jugoslavije, građanstvo i političku filozofiju mogu posegnuti za njegovim naučnim djelima, dok Brašno u venama pokazuje Štiksovu sposobnost da velike historijske teme prenese na pozorišnu scenu. Igor Štiks – pisac između književnosti, historije i politike Igor Štiks izgradio je prepoznatljiv književni i intelektualni opus na spoju književnosti, historije i političke filozofije. Od Sarajeva i Zagreba do Pariza, Chicaga, Edinburgha i drugih akademskih i kulturnih sredina, njegov rad razvijao se kroz različite prostore i discipline. Ipak, u središtu njegovog stvaralaštva ostala su pitanja koja su duboko povezana s iskustvom Balkana: ko smo, kome pripadamo, šta nas određuje i kako velike historijske promjene mijenjaju živote pojedinaca. Kroz romane Dvorac u Romagni, Elijahova stolica, Rezalište i W, dramu Brašno u venama, poeziju i naučne knjige, Štiks istražuje granicu između privatne i kolektivne historije. Njegove knjige zato nisu samo priče o prošlosti. One su i priče o ljudima koji pokušavaju razumjeti vlastiti identitet i pronaći svoje mjesto u svijetu koji se neprestano mijenja.